ازجمله حوادث مهمّي كه در دوران فرمانروائي مرزبان در قره باغ رخ داد و در سرنوشت اين ديار، تأثير بسزائي بر جاي نهاد، تهاجم روس ها به اين سرزمين و كشت و كشتار مردم و ويران كردن شهر بردعه بود. تأثير اين يورش وحشيانه، چنان مخرّب و ويرانگر بود كه شهر بزرگ و با شكوهي مثل بردعه، ديگر كمر راست نكرد و آن عظمت ديرين خود را هرگز باز نيافت.

روس ها چند بار به اين ولايت، حمله كردند، لكن بنا به تحقيق كسروي، در حمله چهارم كه در سال ۳۳۳ﮬ. ق و در زمان فرمانروائي مرزبان صورت گرفته، شهر مجلّل و آباد بردعه، كرسي و بزرگترين شهر قره باغ به ويرانه‌اي تبديل گشته است. و اين فاجعه هولناك، تا قرن ها بعد، تأثير شوم خود را برجاي گذاشته، چنان كه حكيم نظامي گنجوي كه دو قرن بعد از اين رخداد خونين و مخرّب، ديده به هستي گشوده، به شدت تحت تأثير آن قرار گرفته و در آثار خود به اين حادثه سرنوشت ساز پرداخته است.

« قبيله هاي اسلاو كه در شمال، زندگي مي‌كردند، به نام روس معروف بودند. اين قبايل، نياكان مردمان كنوني روس، اوكراين وبيلوروس به شمار مي‌روند. در ميان اين قبيله‌ها ، اسلاوهاي شرقي ازدوران باستان با سرزمين هاي ساحلي خزر، روابط بازرگاني داشته‌اند. و به خصوص فرمانروايان كيف، پي در پي به سرزمين هاي مجاور يورش مي‌بردند. »[1]

«روسان در اين زمان ها، ملّت چندان بزرگ و بنامي نبودند و در سرزميني كه در نزديكي‌هاي درياي بالتيك مي‌نشستند، صدها فرسنگ از ارّان دور، و دولت نيرومند خزر و برخي ملّت‌هاي ديگر در ميانه فاصله بودند. با اين همه، چون ايشان، در كشتيراني و درياپيمائي مهارت بسيار داشتند و مردم دلير و جنگجو بودند، از رود «ولگا»كه آن زمان ها هم به نام «اتل»معروف بود با كشتي‌ها به درياي خزر در آمده، در ارّان، گيلان، مازندران وگرگان كه بر كنار درياي مذكور نهاده اند، به تاخت و تاز و تاراج و يغما مي‌پرداختند و كشتار و خرابي بسيار مي‌كردند. »[2]

آرديني اوخو

بؤلوم لر: قره باغ در گذر تاريخ،

اوشاقلار ساحيله ساري قارامتيل، نامعلوم بير شئيين ياخينلاشديغيني گؤرنده اول ائله بيلديلر كي، بو دوشمن گميسيدير؛ لاكين دور آغاجلاريني و بايراقلاري تاپماييب، اونو بالينايا اوخشاتديلار. آخيردا دالغالار نامعلوم اشياني ساحيله آتدي و اوشاقلار اونو يوسون و مئدوزالاردان، دنيزين زير- زيبيليندن تميزله‌ييب گؤردولر كي، بو انسان جسديدير.

آرديني اوخو

بؤلوم لر: هئكايه لر،

(1906-1956)

ايگيرمي عصر آذربايجان  ادبياتي تاريخينده چتين ائله بير شاعر تاپيلار    كي،  وطنپرورليك،  بئين الميللچيليك، هۇمانيزم، يۆكسك خلقيليك و شئريت، حيات حقيقتي و روْمانتيك آرزولاري صمد وۇرغون سويه‌سينده بيرلشديرمه‌يه نايل اوْلسون.

آذرباجان  تاريخينده صمدوۇرغون (صمد  يۇسيف اوْغلو وكيلوْو) گؤركملي شاعر،عاليم و اجتماعي خاديم كيمي داخيل اوْلوب. صمد يۇسيف اوْغلو وكيلوْو 1906-جێ ايلده قازاخ رايوْنونون يۇخاري سالاهلي كندينده آنادان اوْلوب. ايلك تحصيليني كندده آلديقدان سوْنرا 1918-جي ايلده قازاخ مۆعلليملر سئميناريياسينا داخيل اوْلموشدور. 1924-جۆ ايلده سئميناريياني بيتيرن صمداولجه قازاخ،سوْنرا قۇبا، داها سوْنرا ايسه گنجه‌ده مۆعلليمليك ائتميشدير. ائله بۇ دؤورده اوْ، ايلك شعرلريني يازماغا باشلاميشدير."وۇرغون" تخللوسو ايله يازديغي ايلك شعرلرينده كۆسكونلوكله ياناشي، طبيعته هدسيز آلوده‌چيليك، وۇرغونلوق واردي. محبت ليريكاسي س.وۇرغون ياراديجيليغي‌نين بۇ دؤورو اۆچون داها كاراكتئريك ايدي. اوْ، 1924-جۆ ايلدن اعتباراً ايلك شعرلريني درج ائتديرمه‌يه باشلايير. صمد وۇرغونون ايلك شعرلري خالق طرفيندن رغبتله قارشيلانسادا،اوْنون بۇ شعرلري يالنيز 1957-جي ايلده توْپلاناراق آيريجا كيتاب شكلينده درج اوْلونموشدور. همين كيتاب "چيچك" آدلانير.

آرديني اوخو

بؤلوم لر: آذربايجان تاريخيندن يۆز شخصيييت ،

ناتوان ۱۵ آوقوست ۱۸۳۲-جي ايلده شوشادا آنادان اولموشدور. مهدي قولو خان قيزينا اؤز آناسي خورشود بانونون آديني وئرميشدير. خورشود بانو عائله نين يئگانه اؤولادي، هم ده قاراباغ خان ليقلاري نين سونونجو ورثه سي اولدوغو اوچون، اونو سارايدا « دوررو يئكتا» (تك اينجي)، ائل آراسيندا ايسه «خان قيزي» چاغيرميشلار.
بالاجا خورشود بانونون ايلك تربيچي لري سارايين تجروب هلي دايه و مورببيي هلري اولموشدولار. مكتب ياشينا چاتديقدا ايسه ائوده دؤورون عاليم و صنعتكارلاريندان درس آلماغا باشلاميش دير. مشغله زاماني خورشود بانو «قرآن» آيه لريني و ديني احكام لاري ازبرلمكله ياناشي، دونيوي علم لرله ده تانيش اولموش دور۱۹ -جي عصرده كوبار عائله لرين اوشاق لارينا بير قايدا اولاراق دوغما ديلي ايله برابر، عرب و فارس ديلي، اونون صرفي- نحوي تليم ائديلديگين دن، خان قيزي دا بو ديللري اؤيرنميش، اونلارين واسطه سيله كلاسسيك شعرين قايدا-قانونلاريني منيمسميش دير. او، لازيمي درجه ده بيليك الده ائتديكدن سونرا مونتظم صورتده موطاليه ايله مشغول اولموش دور. داهي شرق شاعرلرين اله دوشن نادير كيتابلاري، قيمت لي ال يازمالاري خورشود بانونو كلاسسيك ادبياتا باغلاميش دير.

آرديني اوخو

بؤلوم لر: آذربايجان تاريخيندن يۆز شخصيييت ،

(؟-1066)

دوْققوز يۆزيلليگين اوْرتالاريندان اعتباراً آذربايجان مدنيتي  سرعتله  اينكيشاف ائتمه‌يه باشلايير. بۇنون  اۆچون الوئريشلي تاريخي زمين يارانميشدي. اولجه ساساني  ايمپئريياسي، سوْنرا  ايسه عرب خيلافتي تركيبينده اوْلان آذربايجان ياخين و اوْرتا شرقين  مشهور  مدنيت  اوْجاقلاري   ايله  سێخ قارشيليقلي علاقه‌‌ ساخلاميش،شرق مدنيتي‌نين اينكيشافيندا ياخيندان  ايشتيراك ائتميشدير.

آرديني اوخو

بؤلوم لر: آذربايجان تاريخيندن يۆز شخصيييت ،

يۇسيف كۆسئيير اوْغلونون تۆربه‌سي هجمي اعتباريله بير اوْ قدر بؤيوك تيكينتي اوْلماسا دا، مئمارليق بزيي ساده اوْلسا دا، اؤز عۆمومي كوْمپوْزيسيياسي‌نين آيدينليغي و حيصه‌لري‌نين مۆتناسيبليگي اعتباريله و ائله‌جه ده اينشاات ايشلري‌نين دقتله آپاريلماسي جهتدن گؤزل بير مئمارليق عابده‌سيدير.

مؤمينه خاتين تۆربه‌سي. عجمي ابوبكر اوْغلونون ناخچيواندا زمانميزه قدر قالميش ايكينجي بير اثري اوْلان مؤمينه خاتين تۆربه‌سي اوْرتا عصر ناخچيوان شهري‌نين عظمتيني عكس ائتديرير، ناخچيوان مئمارليق مكتبي‌نين، بديي-مئمارليق سويه‌سي‌نين بير شاهيدي كيمي ناخچيوانين مركزينده يۆكسه‌لير.

آرديني اوخو

بؤلوم لر: آزربايجان ، ديل و تاريخي،

كؤرپه گۆلوم، لچكلرين

نييه واختسيز سوْلدو بئله؟

سيننده‌كي قێزارتيلار

لاله، يوْخسا قاندي بئله؟

ياغ قالمادي اۆركلرده،

قم يۇرد سالدي ديلكلرده،

بئله ظۆلمه فلكلر ده

قان آغلادي، ياندي بئله.

اؤز ائوينده-ائشيگينده

دايانيبلار "كئشيگينده"،

كؤرپه‌لرين بئشيگينده

ايلك كلمه‌سي دوْندو بئله.

وطن اۆچون يانير اۆرك،

بير جان نه دير اسيرگه‌يك؟

گئدنلره رحمت دئيك

قالانلارين آندي بئله

 

بؤلوم لر: يولداشلار،

يار،يولداش

اوجا بويلو آرخاداشلار

               تاماشالار

قوخولو او قيزيل گوللر

             هاردا قاليب؟

دار آغاجي داردا قاليب!

بالتا يار دان آيري ساليب.

ياشيل يارپاق!

قوشلو بوداق!

يانيب،

      اؤلوب،

بالتادان يوخ

آغاجدا بير پيس آد قاليب.

بوغازيندا يومرو تاناب

توپراغلي گؤز

            قان آغليير.

اياغيندا يار آغليير.

 

بؤلوم لر: اۆز يازيلاريم ،

قلبي يارپاق كيمي تيتره‌دن هر آن-

رۇحوموز ياپيشان مكاندير وطن.

گؤزوموز اؤپدويو هر داش، هر تيكان،

عؤمروموز يازيلميش اۆنواندير وطن.

تۇغوندا قۇروماز قێزيل قانيميز،

توْرپاغينا فدا اوْلسون جانيميز،

حيات قايناغيميز شؤهرت-شانيميز،

گئتسك رۇحوموزا حياندير وطن.

اسديكجه داغلاردان سحر نسيمي،

اۇچان نغمه‌لره قاتار سسيمي،

قوْينوندا آلديغيم ايلك نفه‌سيمي،

حساب ائت سنينله پئيماندير، وطن.

چوْخ ايللر گزميشم دره‌لي-داغلي،

چوْخ ايللر گؤرموشم باغچالي-باغلي،

اوْلسان دا چوْخ زامان سينه‌سي داغلي،

هر آن سنه حئيرانيق، وطن.

 

بؤلوم لر: يولداشلار،

(1726-1806)

اوْلدوقجا  چتين حربي-سيياسي دؤورده قاراباغدا حاكميته گلميش ايبراهيم خه‌ليل خان چوْخ   مۆرككب وضعيتلرده ديپلوْماتيك فندلر حسابينا بۇ ازلي  آذربايجان توْرپاقلاريني اؤلكميزين تركيبينده     قوْرويوب-ساخلايا بيلميش و سوْندا   بۇ فندگيرليگين قۇرباني اوْلموشدور. ائرمه‌نيلرواوْنلارين هاوادارلاري‌نين قاراباغا ايشغالچي يۆروشلري مز  اوْن سككيز  عصرين  سوْنو  –  اوْن دوْققوزعصرين اوللرينده باشلاميشدي آذربايجان تاريخينه ايبراهيمخه‌ليل خان قاراباغلي گؤركملي دؤولت خاديمي، ديپلوْمات و سركرده كيمي داخيل اوْشموشدور.

آرديني اوخو

بؤلوم لر: آذربايجان تاريخيندن يۆز شخصيييت ،